Leven en werk van de taalkundige, schrijver en predikant Joast Hiddes Halbertsma (1789-1869) hebben steeds opnieuw de aandacht weten te trekken, zowel in Friesland als daarbuiten. In de jaren 1994-2003 heeft Tony Feitsma (1928-2009), in leven hoogleraar Fries aan de Vrije Universiteit Amsterdam, uitgebreid onderzoek verricht naar deze veelzijdige taalgeleerde en daarover in een reeks van publicaties verslag gedaan. Het idee voor een bundeling daarvan leefde al langer, ook bij Tony Feitsma zelf, maar haar gezondheidstoestand de laatste jaren liet het helaas niet meer toe dat ze nog actief kon meewerken aan het samenstellen van dit werk. In overleg met de auteur hebben Els van der Geest, Frits van der Kuip en Jan Noordegraaf besloten de redactie van dit boek voor hun rekening te nemen en zo een keuze uit Feitsma’s grensverleggende studies over J.H. Halbertsma toegankelijk te maken voor een bredere groep van geïnteresseerde vakgenoten. In de pas verschenen bundel Tussen Hemsterhuis en Grimm. Joast Hiddes Halbertsma als taalkundige is een twaalftal van haar belangrijkste artikelen over Halbertsma bijeengebracht.
Bij haar onderzoek ging het Feitsma om de opmerkelijke positie die Halbertsma innam tussen de taalwetenschappers uit de achttiende eeuw en historisch-vergelijkende taalonderzoekers van zijn eigen tijd zoals Jacob Grimm. Via de bestudering van het begrip analogie in de Friese taalwetenschap is Tony Feitsma bij Halbertsma en zijn relaties buiten Friesland terechtgekomen. Vanuit de constatering dat Halbertsma als taalkundige tot dan toe vooral beschreven was met het accent op zijn rol in Friese kring ontstond de behoefte om de taalkundige ideeën van Halbertsma in een bredere context te bestuderen dan tot dan toe gedaan was en een beeld van hem te krijgen als taalkundige en taalideoloog in de context van het taalkundige Europa van de eerste helft van de negentiende eeuw.
Daartoe heeft Feitsma stuk voor stuk zijn buitenlandse contacten en de discussies die hij met hen voerde, onderzocht. Uitgangspunt daarbij waren in de eerste plaats, de vragen met welke voorgangers hij verwant was en of er misschien concrete invloeden aan te wijzen waren, en in de tweede plaats de vragen hoe Halbertsma zelf te werk ging en hoe dat bezien moet worden in het kader van de ideeën en werkwijze van zijn tijd. Het is de verdienste van Tony Feitsma geweest dat zij daarmee ook de indertijd befaamde Nederlandse Schola Hemsterhusiana nadrukkelijk weer de haar toekomende plaats heeft gegeven in de contemporaine Europese taalwetenschap. De meertaligheid van deze bundel is dan ook niet toevallig.
Deze bundel geeft tevens een goed beeld van Tony Feitsma’s wetenschappelijke arbeid als geheel: integer en zichzelf steeds verantwoordend, op zoek naar een waarheidsgetrouw beeld van de werkelijkheid, maar de polemiek zeker niet schuwend als die waarheid in haar ogen geweld werd aangedaan.
Anthonia Feitsma, Tussen Hemsterhuis en Grimm, een uitgave van de Fryske Akademy te Leeuwarden, telt 298 pp. (ISBN 978-90-6273-895-3). Het boek is te bestellen bij Afûk, Postbus 53, 8900 AB Leeuwarden. De prijs bedraagt 25 euro. |
